Demografia a dostęp do narządów do przeszczepów – jak zmieniające się społeczeństwo wpływa na transplantologię?

Transplantologia jest jedną z największych historii sukcesu współczesnej medycyny. Dzięki przeszczepom każdego roku tysiące pacjentów odzyskują zdrowie lub otrzymują szansę na dalsze życie. Jednak skuteczność systemu transplantacyjnego zależy nie tylko od postępu medycznego, lecz także od zmian demograficznych zachodzących w społeczeństwie.

Starzenie się populacji, malejąca liczba urodzeń, wydłużająca się długość życia oraz zmieniająca się struktura chorób mają bezpośredni wpływ zarówno na liczbę potencjalnych dawców, jak i osób oczekujących na przeszczep.

W Polsce problem ten staje się coraz bardziej widoczny. Choć liczba wykonywanych transplantacji systematycznie rośnie, zapotrzebowanie na narządy nadal przewyższa ich dostępność. Oznacza to, że demografia staje się jednym z najważniejszych czynników kształtujących przyszłość transplantologii.

Dlaczego demografia ma znaczenie?

Demografia opisuje strukturę populacji pod względem wieku, płci, liczby ludności oraz zmian zachodzących w czasie. W przypadku transplantologii wpływa ona na dwa kluczowe obszary:

• liczbę potencjalnych dawców narządów,
• liczbę osób wymagających przeszczepienia.

Im społeczeństwo jest starsze, tym większa liczba osób cierpi na przewlekłe choroby prowadzące do niewydolności narządów. Jednocześnie wiek oraz choroby współistniejące mogą ograniczać możliwość wykorzystania narządów od potencjalnych dawców.

Powstaje więc paradoks – liczba potrzebujących rośnie szybciej niż liczba dostępnych narządów.

Starzenie się społeczeństwa zwiększa zapotrzebowanie na transplantacje

Polska, podobnie jak większość krajów europejskich, należy do społeczeństw szybko starzejących się. Coraz większy odsetek mieszkańców stanowią osoby powyżej 65. roku życia.

Wraz z wiekiem znacząco wzrasta ryzyko chorób prowadzących do niewydolności narządów, takich jak:

• przewlekła choroba nerek,
• marskość i niewydolność wątroby,
• niewydolność serca,
• schyłkowe choroby płuc.

Dodatkowo rośnie liczba pacjentów z cukrzycą typu 2 oraz nadciśnieniem tętniczym – dwoma najczęstszymi przyczynami przewlekłej niewydolności nerek.

Oznacza to, że każdego roku coraz więcej osób kwalifikuje się do przeszczepienia.

Przeczytaj artykuł: Lekarze uniewinnieni po 20-stu latach

Mniej młodych ludzi oznacza mniej potencjalnych dawców

Drugim istotnym zjawiskiem jest spadek liczby urodzeń.

Mniejsza liczba osób w młodszych grupach wiekowych powoduje, że:

• zmniejsza się liczba potencjalnych dawców po śmierci mózgowej,
• maleje pula potencjalnych żywych dawców rodzinnych,

W praktyce oznacza to konieczność jeszcze lepszej organizacji całego systemu transplantacyjnego.

Czy starszy dawca może uratować życie?

Jeszcze kilkanaście lat temu wiek był jednym z głównych czynników ograniczających możliwość pobrania narządów.

Obecnie podejście uległo znaczącej zmianie.

Coraz częściej wykorzystuje się narządy od tzw. dawców rozszerzonych kryteriów (Expanded Criteria Donors – ECD). Są to osoby starsze lub obciążone niektórymi chorobami, których narządy – po dokładnej ocenie – nadal mogą zostać bezpiecznie przeszczepione.

Dzięki nowoczesnym metodom diagnostycznym lekarze oceniają nie wiek metrykalny, lecz rzeczywistą jakość narządu.

W wielu przypadkach nerka od 70-letniego dawcy może uratować życie pacjentowi w podobnym wieku.

Rozwój technologii poprawia dostępność narządów

Postęp technologiczny pozwala zwiększać liczbę narządów nadających się do przeszczepienia.

Jednym z najważniejszych osiągnięć ostatnich lat są systemy perfuzji maszynowej

Pozwalają one:

• utrzymać narząd poza organizmem w optymalnych warunkach,
• ocenić jego funkcję jeszcze przed przeszczepieniem,
• zmniejszyć ryzyko uszkodzenia,
• wydłużyć czas transportu.

Dzięki temu możliwe staje się wykorzystanie narządów, które jeszcze kilka lat temu zostałyby odrzucone. Polska rozwija programy finansowania perfuzji serca, płuc i wątroby, co przyczynia się do zwiększenia liczby skutecznych transplantacji.

Przeczytaj artykuł: Trzeci ośrodek transplantacji serca w Warszawie – krok naprzód czy ryzyko rozproszenia potencjału?

Polska poprawia wyniki transplantologii

Pomimo wyzwań demograficznych sytuacja w Polsce stopniowo się poprawia.

Rok 2025 był rekordowy pod względem liczby wykonanych przeszczepień.

Według danych Ministerstwa Zdrowia:

• wykonano 2404 transplantacje narządów,
• liczba rzeczywistych dawców wyniosła 782,
• liczba potencjalnych dawców przekroczyła 1000,
• przeszczepiono ponad 1260 nerek, blisko 700 wątrób, ponad 170 serc oraz 135 płuc.

To najlepsze wyniki w historii polskiej transplantologii.

Jednocześnie nadal około dwóch tysięcy pacjentów oczekuje na odpowiedni narząd, a dla wielu z nich transplantacja pozostaje jedyną szansą na przeżycie.

Demografia wpływa także na dobór biorców

Zmiany demograficzne dotyczą nie tylko dawców.

Coraz starsi są również biorcy narządów.

Jeszcze kilkadziesiąt lat temu większość przeszczepień wykonywano u osób młodszych.

Dziś coraz częściej transplantacje przeprowadza się u pacjentów po 65., a nawet po 70. roku życia.

Decyzja o kwalifikacji opiera się przede wszystkim na:

• stanie zdrowia,
• sprawności organizmu,
• chorobach współistniejących,
• przewidywanej korzyści z przeszczepienia.

Nowoczesna transplantologia odchodzi od sztywnych limitów wieku na rzecz indywidualnej oceny pacjenta

Jak poprawić dostęp do narządów?

Eksperci wskazują kilka działań, które mogą zwiększyć liczbę dostępnych narządów mimo niekorzystnych zmian demograficznych:

• rozwój koordynacji donacyjnej w szpitalach,
• zwiększanie świadomości społecznej dotyczącej dawstwa,
• rozwój transplantacji od żywych dawców,
• szersze wykorzystanie perfuzji maszynowej,
• skuteczniejsze wykorzystywanie narządów od starszych dawców,
• rozwój współpracy międzynarodowej w wymianie narządów.

Każde z tych działań pozwala zwiększyć liczbę uratowanych pacjentów bez konieczności zmiany obowiązujących zasad kwalifikacji.

Edukacja społeczeństwa pozostaje kluczowa

Badania pokazują, że jedną z największych barier nie jest wyłącznie brak potencjalnych dawców, lecz niewystarczająca wiedza społeczeństwa na temat transplantacji.

W Polsce obowiązuje zasada zgody domniemanej, co oznacza, że po śmierci narządy mogą zostać pobrane, jeśli dana osoba za życia nie zgłosiła sprzeciwu. Mimo to rozmowy z rodziną oraz znajomość woli zmarłego odgrywają istotną rolę w praktyce klinicznej.

Większa świadomość społeczna i otwarte rozmowy o dawstwie mogą ułatwić podejmowanie decyzji w trudnych sytuacjach.

Demografia staje się jednym z najważniejszych wyzwań współczesnej transplantologii

Starzenie się społeczeństwa powoduje wzrost liczby pacjentów wymagających przeszczepienia, podczas gdy malejąca liczba młodych ludzi ogranicza pulę potencjalnych dawców. Jednocześnie rozwój technologii, lepsza organizacja systemu oraz coraz skuteczniejsze wykorzystanie narządów od starszych dawców sprawiają, że dostępność transplantacji stopniowo się poprawia.

Rekordowe wyniki osiągnięte w Polsce w 2025 roku pokazują, że nawet w obliczu niekorzystnych zmian demograficznych możliwe jest zwiększanie liczby wykonywanych przeszczepień. Aby utrzymać ten trend, konieczne są dalsze inwestycje w nowoczesne technologie, edukację społeczeństwa oraz rozwój systemu koordynacji dawstwa. W perspektywie najbliższych dekad właśnie te działania będą decydować o tym, ilu pacjentów otrzyma szansę na nowe życie.

————————
♦️Sieradzka&Partners

Zdjęcia: Rafael AS Martins, Puwadon Sang-ngern

***

Kiedy chirurg mówi „nie”

Dostałam tak wiele zapytań od Państwa, że zamieszczam komentarz. Może komuś się przyda, skłoni do refleksji. Tym bardziej, że pacjenci po transplantacjach również korzystają z medycyny estetycznej oraz z chirurgii plastycznej.

Przykład medialnej ostatnio pacjentki rodzi poważne pytania natury medycznej i etycznej czyli pełny lifting u 29-letniej pacjentki, co mam nadzieję, zostanie rzetelnie wyjaśnione [Czytaj dalej…]