Wyroki sądowe za handel organami nie zapadają często pomimo licznych ogłoszeń w internecie typu: „sprzedam wątrobę za…”, „ jestem młody, zdrowy sprzedam narządy”, „mogę uratować komuś życie…” itp.
Przytoczę jeden z ostatnich wyroków (2014), który został wydany przez Sąd Rejonowy w Świdnicy (kara grzywny w wysokości 500 zł) za próbę sprzedaży nerki przez kobietę, która zamieściła ogłoszenie w internecie.
Handel organami ludzkimi w Polsce – co na to prawo?
W Polsce istnieje całkowity zakaz handlu ludzkimi transplantami.
W świetle art. 43 ustawy o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu tkanek, komórek i narządów (tzw. ustawa transplantacyjna), który stanowi:
Czytaj dalej >>>
W świetle polskiego ustawodawstwa kwestię zgody na pobranie komórek, tkanek lub narządów reguluje art. 4 i 5 tzw. ustawy transplantacyjnej1. Przepis art. 4 omawianej ustawy stanowi, że komórki, tkanki i narządy mogą być pobierane ze zwłok ludzkich w celach diagnostycznych, leczniczych, naukowych a także dydaktycznych, które również mogą być pobierane w czasie sekcji zwłok, natomiast w art. 5 ustawodawca przyjął formę tzw. zgody domniemanej. Zgodnie z tą konstrukcją pobrania organów w celu ich przeszczepienia od osoby zmarłej można dokonać, jeśli osoba zmarła nie wyraziła za życia sprzeciwu (przeszczep ex mortuo).
Należy przy tym zauważyć, że w tak przyjętym rozwiązaniu wola rodziny zmarłego nie ma znaczenia. Ustawa transplantacyjna nie nałożyła żadnych kompetencji na bliskich zmarłego aby mogli decydować o oddaniu jego organów po śmierci. Wskazać również przy tym należy na brak normy, która mówiła by o obowiązku zapytania rodziny zmarłego o zgodę na pośmiertne pobranie organów. Przyjęta praktyka wskazuje, iż w przypadku braku sprzeciwu osoby zmarłej, lekarze pytają rodzinę o zgodę na pobranie narządów. Zgodnie z obowiązującymi przepisami nie muszą tego robić. Brak powyższego obowiązku dotyczącego zapytania rodziny zmarłego nie nakłada na lekarzy konsekwencji prawnych z tego tytułu. Jak wskazuje Profesor Nesterowicz, rodzina ma „prawo do pochówku”, natomiast nie jest to równoznaczne z prawem do rozporządzania zwłokami, które nie mają statusu prawnego rzeczy. Lekarz ma obowiązek sprawdzić przed pobraniem transplantów czy nie został zgłoszony sprzeciw, natomiast nie ma obowiązku sprawdzania istnienia sprzeciwu, gdy zamierza w czasie sekcji zwłok pobrać komórki, tkanki i narządy w celu rozpoznania przyczyny zgonu i oceny postępowania leczniczego. W takim przypadku jest uprawniony do pobrania przez ustawę, nawet jeśli istnieje sprzeciw dawcy. Ustawa nie precyzuje jak ma wyglądać procedura sprawdzania istnienia sprzeciwu, nie ma wskazanej formy w jakiej ma być wystosowane zapytanie do Polstransplantu, jak również kto miałby to zrobić oraz czasu w którym należy zgłosić zapytanie w tym czasu na udzielenie odpowiedzi.
Przeszczepy ex vivo dotyczą dokonania transplantacji na dawcy żywym. Ustawodawca ograniczył krąg podmiotów, które mogą być dawcami transplantów nieregenerujących się do krewnego w linii prostej, rodzeństwa, osoby przysposobionej, małżonka oraz osoby, wobec której jest to uzasadnione szczególnymi względami osobistymi. Tkanki i komórki regenerujące się mogą być pobrane od każdej osoby, która posiada pełną zdolność do czynności prawnych ( wyklucza to osoby ubezwłasnowolnione). W przypadku małoletnich wymagana jest zgoda na przeprowadzenie zabiegu jest od przedstawiciela ustawowego lub sądu opiekuńczego oraz samego zainteresowanego, jeśli ukończył 13 rok życia (16 rok życia dotyczy zabiegów leczniczych). Zgoda pacjenta musi być wyrażona przed zbiegiem, w sposób dobrowolny, wyraźny, a przede wszystkim świadomy. Szczególny obowiązek informacyjny ciąży na lekarzach – lekarzu uczestniczącym przy przeszczepie oraz lekarzu pośrednio związanym z procesem transplantacji. Obowiązkiem lekarza jest przekazanie pacjentowi w sposób zrozumiały i rzetelny informacji o zabiegu, w tym określając stopień ryzyka, ale również możliwości wycofania zgody na zabieg. Podwójny obowiązek informacyjny przez dwóch lekarzy ma być gwarantem obiektywności. Wyrażona przez pacjenta zgoda na zabieg musi być dokonana z zachowaniem formy pisemnej, zawsze!
Zgoda domniemana polega na możliwości zgłoszenia za życia sprzeciwu wobec pobrania organów i komórek do transplantacji.
Osobami uprawnionymi do wyrażenia skutecznego sprzeciwu wobec pobrania komórek, tkanek i narządów ze zwłok ludzkich w celu ich przeszczepienia, są osoby mające pełną zdolność do czynności prawnych (pełnoletnie i nieubezwłasnowolnione), a także przedstawiciele ustawowi osób małoletnich (lub innej osoby nieposiadającej pełnej zdolności do czynności prawnych) oraz małoletni mający powyżej lat 16 a poniżej lat 18.
W wypadku małoletniego powyżej lat 16 może wystąpić sprzeciw „równoległy” tj. jego samego i przedstawiciela ustawowego. Jednakże ustawowo przyjęto, że sprzeciw jednego z dwóch powyższych uprawnionych jest skuteczny względem pozostałych.
Poza określeniem osób uprawnionych do złożenia sprzeciwu ustawa o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów określiła dopuszczalne prawnie formy złożenia sprzeciwu wobec pobrania. Ustawa transplantacyjna przewiduje katalog zamknięty prawnie dopuszczalnych form wyrażenia skutecznego sprzeciwu wobec pobrania. Sprzeciw potencjalnego dawcy lub jego przedstawiciela ustawowego może być skutecznie wyrażony tylko w następujących formach:
- wpisu w centralnym rejestrze sprzeciwów na pobranie komórek, tkanek i narządów ze zwłok ludzkich;
- oświadczenia pisemnego zaopatrzonego we własnoręczny podpis, lub
- oświadczenia ustnego złożonego w obecności co najmniej dwóch świadków, pisemnie przez nich potwierdzonego.
Sprzeciw ma charakter odwołalny czyli może być w każdym czasie skutecznie cofnięty, przy zachowaniu jednak formy przewidzianej dla jego złożenia (np. przez wykreślenie w centralnym rejestrze sprzeciwów). W przypadku nie zachowania wymogów formalnych, sprzeciw jest bezskuteczny.
Centralny rejestr sprzeciwów prowadzony jest przez Centrum Organizacyjno – Koordynacyjne do Spraw Transplantacji (Poltransplant). Istotne jest, że sprzeciwu nie można wyrazić w imieniu innej osoby.
Formą zgody na pobranie narządów po śmierci jest tzw. oświadczenie woli, które jest wyrażeniem świadomej decyzji polegającej na wyrażeniu zgody na potencjalne oddanie narządów w przypadku nagłej śmierci.
Kolejną formą nie uregulowaną przepisami prawa jest poinformowanie bliskich o naszych poglądach na temat transplantacji.
W przypadku nagłej śmierci a braku istnienia sprzeciwu, rodzinie zmarłego będzie łatwiej podjąć decyzję o oddaniu narządów do celów transplantacyjnych znając wolę zmarłego.
Czytaj dalej >>>
